تەفسیری جەصاص  (أحكام القرآن) بناسە.؟

یەکێکی تر لە تەفسیرەکانی سەدەی چوارەمی کۆچی کتێبی (أحكام القرآن)ە کە ناسراوە بە (تەفسیری جەصاص)، یەکێکە لە گرنگترین و بەناوبانگترین کتێبەکان لە بواری "تەفسیری فیقهی" (تەفسیری ئایەتەکانی ئەحکام)، بەتایبەتی بۆ پەیڕەوانی مەزهەبی حەنەفی.

🔸 ناساندنی دانەر
ئەبوبەکر ئەحمەد کوڕی عەلی ڕازی، بە ڕەچەڵەک خەڵکی ڕەی بووە، ناسراوە بە (الجصاص)، نازناوی جەصاص لە وشەی (الجُص)ـەوە هاتووە کە بە واتای «گەچ» دێت.
وای پێ وتراوە چونکە پیشەی خۆی یان بنەماڵەکەی «گەچکاری» بووە (واتە گەچیان دروست کردووە یان فرۆشتوویانە).
پێشەوای گەورەی مەزهەبی حەنەفی بووە لە سەردەمی خۆیدا و ساڵی ٣٧٠ی کۆچی وەفاتی کردووە.

🔸 ناوەڕۆک و بابەتی کتێبەکە
ئەم کتێبە تەفسیرێکی گشتی نییە بۆ هەموو قورئان، بەڵکو تایبەتە بە (ئایەتەکانی ئەحکام). جەصاص بەپێی ڕیزبەندی سووڕەتەکان دەڕوات، بەڵام تەنها ئەو ئایەتانە هەڵدەبژێرێت کە حوکمێکی شەرعییان تێدایە، یان پەیوەندییان بە پرسە فیقهییەکانەوە هەیە.

🔸 مەنهەج و شێوازی دانەر
جەصاص لەم کتێبەدا شێوازێکی زانستی و وردی گرتووەتە بەر کە دەکرێت لەم خاڵانەدا کورت بکرێتەوە:
– بەرگریی سەرسەخت لە مەزهەبی حەنەفی: جەصاص بە یەکێک لە گەورەترین بەرگریکارانی مەزهەبی ئیمامی ئەبو حەنیفە دادەنرێت. لەم کتێبەدا هەوڵ دەدات بەڵگەکان بۆ ڕایەکانی مەزهەبی حەنەفی لە قورئان دەربهێنێت و بیچەسپێنێت.
– وەرگرتنی شێوازی "فیقهی بەراوردکاری": تەنها باسی ڕای خۆی ناکات، بەڵکوو ڕای مەزهەبەکانی تر (بەتایبەت شافیعییەکان) دەهێنێت و زۆرجار بەتوندی وەڵامیان دەداتەوە و ڕەخنەیان لێ دەگرێت بۆ ئەوەی ڕای حەنەفییەکان سەربخات.
– گرنگیدان بە "أصول الفقه": کتێبەکە تەنها فیقهـ (فروع) نییە، بەڵکوو پڕە لە بنەماکانی ئوسووڵی فیقهـ (وەک: عام و خاص، ناسخ و مەنسوخ، موجمەل و موبەییەن).
جەصاص خۆی خاوەنی کتێبێکی گەورەی ئوسوڵە بە ناوی (الفصول في الأصول)، بۆیە کاریگەریی ئوسووڵ زۆر بەهێزه لەسەر تەفسیرەکەی.
– هێنانەوەی فەرموودە و ئەسەر: بۆ سەلماندنی حوکمەکان، پشت بە فەرموودە و قسەی هاوەڵان و تابعین دەبەستێت، بەڵام زیاتر جەخت لەسەر ئەو فەرموودانە دەکاتەوە کە پشتگیریی مەزهەبی حەنەفی دەکەن.

🔸 تایبەتمەندییە دیارەکانی کتێبەکە
– توندی لە مشتومڕدا: جەصاص بەوە ناسراوە کە کەمێک توندە لە وەڵامدانەوەی نەیارەکانیدا، بەتایبەتی ئیمامی شافیعی و شوێنکەوتووانی.
– کاریگەریی مەزهەبی موعتەزیلە: هەندێک لە زانایان ئاماژە بەوە دەکەن کە جەصاص لە هەندێک بابەتی عەقیدەییدا کەمێک کاریگەری بیری موعتەزیلەی لەسەر بووە (بەهۆی ئەوەی مامۆستاکانی کاریگەرییان هەبووە)، بەڵام لە فیقهدا تەواو حەنەفییە.
– گرنگیدان بە لایەنی زمانەوانی: زۆر بە وردی باس لە واتای وشەکان دەکات لە ڕووی زمانی عەرەبییەوە بۆ دەرهێنانی حوکمەکان.

🔸 بۆ کێ گونجاوە؟
ئەم کتێبە بۆ کەسانی سەرەتایی گونجاو نییە. ئەمە سەرچاوەیەکی پسپۆڕییە بۆ:
– خوێندکارانی شەریعەت (بەتایبەت قۆناغی بەکالۆریۆس و ماستەر).
– توێژەرانی فیقهی بەراوردکاری (فقه المقارن).
– پەیڕەوانی مەزهەبی حەنەفی کە دەخوازن بەڵگەی مەزهەبەکەیان لە قورئاندا بزانن.

🔸 باشترین چاپەکان
باشترین دوو چاپی نوێ و باوەڕپێکراوی کتێبی (أحکام القران)ـی جەصاص کە ئەمساڵ (ساڵی ٢٠٢٥)دا بڵاوکرانەوە، لە ئێستادا کێبڕکێ لەسەر باشترین چاپ دەکەن:
یەکەمیان: چاپی (مرکز تفسیر للدراسات القرآنیة) لە عەرەبستانی سعوودیە.
ئەم چاپە لەلایەن لیژنەیەکی زانستیی پسپۆڕەوە لە (مرکز تفسیر) کاری لەسەر کراوە، بەوە ناسراوە کە دەستخەتی زۆر کۆن و باوەڕپێکراویان بەدەست گەیشتووە و بەوردی ساغیان کردووەتەوە. چاپێکی زۆر قەشەنگ و ئەکادیمییە و لە ٩ بەرگدا دەرچووە.
دووەم: چاپی (دار أسفار) لە کوەیت، بە هاوبەشی لەگەڵ (دار ابن الجوزي)، بە تەحقیقی (سید کلیم الله بن سید عبید الله).
ئەمیش چاپێکی زۆر نایابە و لەسەر بنەمای بەراوردکردنی چەندین دەستخەت ئامادە کراوە، خزمەتێکی زۆری دەقەکەی کردووە و بە هەمان شێوە لە ٩ بەرگدا چاپ کراوە.

نووسینی: مامۆستا سيروان حامد.

پڕۆژە بانگەوازییەکانی شێخ احمد کاکە محمود  رحمه الله.